SOSYAL VE DUYGUSAL GELISIM SORUNLARI

   “Lütfen ve tesekkür ederim demek”,”sirasini beklemek”,”kolunun yerine bir mendile burnunu yada agzini silmek”,”diger çocugu aniden itmek yerine ondan oyuncagini geri vermesini rica etmek”.Çocugun sosyallesme sürecine bagli olan birkaç davranis örnegi.Burada ,bir süreçten söz ediyoruz.Küçük yaslardan baslayarak çocuk,gitgide neleri yapip yapmamasi gerektigini ,kurallari,gelenekleri ve içinde yasadigi toplumun deger yargilarini ögrenir.

     Sosyallesme,çocugun gelisiminin önemli bir parçasidir.Ileride sosyal çevre ile uyum saglamis bir birey olmasi,buna baglidir.Sosyallesme,kendiliginden olan,mekanik bir süreç degildir.Çocuga bu konuda rehberlik edilmeli ve belli bir disiplin kazanmasina çalisilmalidir.Bununla beraber,çocugun bu süreçle ilgili gösterdigi çaba ve isbirligi,onun egitiminden sorumlu kisilerce cesaretlendirilmelidir.Çocugun isbirligi,sizin ve çocugunuzun egitiminden sorumlu kisilerin onunla kuracagi sicak ve onaylayici bir tutumla gelisir.

SOSYALLESMENIN SARTLARI

1-      Sosyal becerileri gelistirmek: Sosyal becerilerin gelisimini etkileyen bazi faktörler vardir:

·           Çocugun mizaci. Bazi çocuklar,digerlerine göre daha sosyaldirler ve böylece,çevrenin daha fazla ilgi ve sempatisini toplarlar.Sicak kisiler-arasi iliskileri,sosyal beceri gelisimini kolaylastirir.

·           Yakin iliskilerin niteligi.  Çocugun digerleriyle yakin iliskiler kurma olanagina sahip olmasi,belli bir sosyalligi garantiler,çünkü;baskalari ile iyi iliskiler kurmasi konusunda gerekli olan güveni çocuga verir.Diger baska yetiskinlerle güvene dayali iliskiler kurma sansi olan çocuk,toplumda kabul edilen sosyal davranislari ögrenir.

·           Çevrenin izlenimi.  Çocuk,daha bebekken,çevresindekiler,onun ihtiyaçlarina cevap verebilmek için kullandigi jest ve mimikleri anlamlandirmalidirlar.Ihtiyaçlarinin doyurulmasi ve saygi duyulmasi,onu baskalarina açilmaya ve sosyal becerilerini gelistirmeye iter.

·           Psikomotör gelisim. Psikomotör becerileri ve kapasitesi sayesinde çocuk,çevresiyle olan iliskilerini çesitlendirebilir ve baska kisileri tanima olasiligini arttirarak sosyal iliskilerini zenginlestirir.

·           Bilissel gelisim. Bilissel beceriler,çocugu, yavas yavas egosantrik bakis açisindan uzaklastirarak,baskalarinin duygu ve ihtiyaçlarini daha iyi anlamasina ,dolayisiyla,onlarla daha iyi iliskiler kurmasina olanak tanir.

2-      Iletisimi gelistirmek: Kendini iyi ifade etme ve baskalari tarafindan anlasilma istegi,çocugu “sözlü” ve “sözsüz” iletisim tarzini gelistirmeye iter.Etkili biçimde iletisim kurmayi bilmek,sosyal becerilerin gelisiminde önemli bir rol oynar.Burada,yetiskinlerin destegi ve yardimi çok önemlidir.

3-      Yasitlar ile iliskiler: Çocuklar,6 aydan itibaren,diger çocuklarla sinirli,fakat,ahenkli iliskiler kurabilirler.Örnegin ; 6 aylik bir bebek,bir yandan biberonla sütünü içerken,bir yandan da oyuncaklarini alip vererek eglenebilir.10-12 aylik bir bebek,diger bir bebek agliyorsa,kendisi de gözyaslarina bogulabilir.13-14 aya dogru,aglayan baska bir çocugu oksayabilir ya da sarilabilir.18 aya dogru,bir diger çocugu, kirik olan oyuncagini kendi saglam oyuncagi ile degistirerek teselli edebilir.Bu örnekler,çocugun çok küçük yaslarda bile çevresindekilere karsi ne kadar hassas oldugunu göstermektedir;özellikle çocuklara karsi.Yasiti çocuklarla beraber olabilecegi bir ortam,çok önemlidir,çünkü;çocuga,gözlemleme,taklit etme ve sosyal yeteneklerini ifade etme firsati verir.

4-      Ebeveyn ile iliskiler: Ebeveyn-çocuk iliskileri ,sosyal gelisim için çok önemlidir,çünkü;ebeveyn çocuk arasindaki yakin iliskinin niteligi tüm diger ögretilerin temelinde yer almaktadir.Bu yakin iliski(yada baglanma) nin kalitesi,bebege gösterilen özene ve onunla geçirilen zamanin süresine bagli olarak degisir.

5-      Ögretmen ile iliskiler: Yeni arastirmalarin da gösterdigi gibi;çocugun sosyal gelisiminde “anne”nin oynadigi rolün disinda baska insanlarin da rolü önemlidir.Bu kisilerden birisi de ögretmenlerdir.Ögretmen gösterdigi özen ve kurdugu sicak iletisimle çocuga fiziksel ve psikolojik ihtiyaçlarina cevap verebilecek kapasitede oldugunu gösterecektir ve böylece,çocuk,ögretmenine “baglanabilecektir”.Bu bag sayesinde ögretmen,çocugun kendi sosyal gelisimine katilimini saglamis olacaktir.

Sosyallesme süreci içerisinde çocugun kazanmasi gereken temel sosyal beceriler:

-          Empati duygusunun gelisimi;

-          Baskalarinin haklarina saygi bilincinin gelisimi;

-          Baskalarina yardim bilincinin gelismesi ve bundan memnuniyet duyma;

-          Isbirligi bilincinin gelisimi ve rekabet duygusunun tehlikelerini öngörebilme;

-          Arkadasligi kesfetme ve bundan zevk alma,sevinç duyma;

-          Kendini daha çok “sözle” ifade edebilme hassasiyetine sahip olmak;

Kendi kendini kontrol etme ve ahlaki bilinç:

       Sosyal beceri potansiyelini gelistirmek ve gerçeklestirmek için çocuk,toplumun empoze ettigi kurallari ve degerleri kendi kural ve degerleriymis gibi kabul etmek zorundadir.Bunun için çocuk,oto-kontrol duygusunu gelistirmeli ve ahlaki bilincini içsellestirmelidir.

Kendileri üzerinde kontrol gelistirebilmis kisiler,daha tutarli ve sabirlidirlar,ihtiyaçlarini daha uygun yol ve yöntemler kullanarak giderebilirler ve ruh sagliklarini koruyabilirler.Aileler ve egitimciler,benlik duygusunun gelisimine yardim ederek,çocugun kendi üzerinde kontrol duygusunu pekistirebilirler.Bu amaçla,çocugun olgunluk seviyesi ve yasina uygun kararlari almasi yönünde firsatlar saglanmalidir.

Kisisel kontrol,ahlaki bilincin kazanilmasini ve “iyi”,”kötü” nosyonunun içsellestirilmesini de içerir.Asagida yer alan iki faktör,bu bilincin yerlesmesi için gereklidir:

1-      Çocuk ve yetiskin arasinda zenginlestirici ve sevgi dolu bir iliski,

2-      Çocuga bazi seylerin neden yapilmamasi veya yapilmasi gerektigini ifade eden tümevarim tekniginin kullanilmasi: “Kum atmana izin veremem,çünkü;kum,kardesinin gözüne gelebilir”.Her açiklama,çocuga baskalarini da düsünerek hareket etme motivasyonu saglamalidir.Böylece,çocuk,kisisel özgürlügünü kisitladigini düsündügü kurallara körü körüne uymak yerine sosyal çevresine göre davranmayi ögrenir.

    Saglikli bir disipline dogru:

    Gerçek disiplin,çocugu pozitif ve yapici bir biçimde egitmektir.Asla ceza ile es deger degildir.Disiplin,çocuga özsaygisini yitirmeden,sosyal zorunluluklara ve kurallara uymasini ögretmektir.Disiplin,çocugun bazi kurallarin neden var olduklarini anlayarak,onlari özümlemesine yardim eder.Etkili bir disiplin,çocugun onu çevreleyen dünyaya duydugu güven duygusunu arttirmalidir.Etkili bir disiplin için bazi sartlarin yerine gelmesi gerekmektedir:Yetiskin,çocuga rehberlik etmeli ve onun ihtiyaçlarina saygi duymalidir;kurallari çocuga ögretmek için yeterli zaman harcamalidir;ortaya çikmasi muhtemel bazi problem ve çatismalar konusunda uyarilarda bulunmalidir;açiklamalar ve çocuktan istenilenler,onun gelisim dönemine uygun olmalidir.

    Saglikli ve tutarli bir disiplin uygulamaya çalisildigi bazi durumlarda bile çocugun kendi kendisini kontrol etmek ve sosyal alanda kabul edilebilir bir biçimde davranmakta zorlandigi görülebilir.Bu durumda,çocuklara yardim etmek ve araya girmek gerekebilir.Iste bazi temel kurallar:

-          Arzu edilmeyen bir davranisi durdurmak için uygun bir zamanda araya girerek kesin ve kararli davranmak.Çocugun asla baskasinin haklarini ihlal etmesine,vurup kirmasina izin vermemek.

-          Ansizin olusan bir problem karsisinda çabuk hareket etmek.Örnegin;siddetli meydan okumayla sonuçlanabilecek her türlü tartismayi hemen sonlandirmak.

-          Bazen bir problem karsisinda fiziksel bir uyari gerekebilir.Örnegin;çocugu yavasça,ama kararli bir biçimde kollarindan tutup gitmesini engellemek ve sizi dinlemesini saglamak gerekebilir.Su cümle,etkili olabilir:” Sakinlastigin zaman gitmene izin verebilirim ve o zaman konusabiliriz”.

    Kaçinilmasi gereken bazi disiplin yöntemleri:

    Bazi disiplin yöntemleri,çocugun güdülerini kontrol etmesine,sinirlari anlamasina yardim etmek konusunda etkili degildirler,hatta,zararli bile olabilirler.Örnegin; aci alaylar , vurmalar vs.. çocugun benlik degerini zedeledigi gibi duygusal gelisimine de engel olurlar.Ona vurmak,utandirmak,bagirmak,elestirmek ya da onu bir odaya kapatmak,sadece yetiskinden korkmayi ögretir.Bu tarz bir cezalandirma,güvensizlige,yalana ,gizlilige ya da saklamaya yol açabilir.Güç yada siddet kullanilarak boyun egdirilen çocugun dikkati,itaat etmedigi kuraldan çok çektigi aciya,asagilanma ve dislanma hislerine yöneliktir.Kisacasi,bu cezalar olumsuz duygularla dolu olduklari için sonuçlari da olumsuzdur.

Figen Nas Saglam

Psikolog

Merkezimizde alaninda uzman pedagog ve özel egitim ögretmenleriyle çocuk ve gençlerimizin sosyal ve duygusal gelisim sorunlarina yönelik egitim çalismalari yapilmaktadir.