ZİHİNSEL ENGELLİLER

Giris

Zihin engelli çocuklar, özel egitime muhtaç çocuklar içerisinde oldukça önemli bir grubu olusturmaktadir. Zihin engelli çocuklara iliskin ilk tanimlarin 1800'lü yillara dayandigi; (Simon, Binet, 1939; Çaglar, 1979) daha açiklayici tanimlarin ise 1900'lü yillarda yapildigi gözlenmektedir (Eripek, 1996)

AAMR'nin yeni tanimlama ve siniflandirma sisteminde zihinsel islevlerdeki sinirliliklar, zihinsel islevlerdeki bu sinirliliklarla iliskili uyumsal beceri alanlarinda sinirliliklar gösterme durumu ile birlikte ele alinmakta ve degerlendirilmektedir. AAMR (1992) taniminin uyarlanmasinda dört varsayimin dikkate alinmasi gerektigini özellikle vurgulamaktadir. Çünkü geçerli degerlendirmenin, ancak bu varsayimlarin dikkate alinmasiyla gerçeklestirilebilecegi düsünülmektedir. Bu varsayimlar söyledir (AAMR, 1992; Eripek, 1997);

  1. Geçerli degerlendirmede bireyin kültür ve dil farkliliklari oldugu kadar iletisim ve davranis özelliklerindeki farkliliklar da göz önünde bulundurulur. Bireyin kültür, dil, iletisim ve davranislar gibi özelliklerinin göz önünde bulundurulmamasi yapilacak degerlendirmeyi geçersiz kilabilir. Bu nedenle disiplinler arasi bir ekip tarafindan bireyin, gereksinimlerinin ve kosullarinin çok yönlü olarak degerlendirilmesi gerekir.
  2. Uyumsal becerilerde sinirliliklar, bireyin yasitlarinin bulunduklari tipik çevre kosullarinda geçerlidir ve bireyin yardima olan gereksinimi ile iliskilidir. Bireyin yasitlarinin bulundugu tipik çevre kosullari, bireyin yasitlarinin genel olarak yasadiklari, ögrendikleri, çalistiklari ve etkilesimde bulunduklari ev, yakin çevre, okul, is ve diger ortamlari ifade etmektedir. Yasit kavrami ayni zamanda bireylerin ayni kültür ve dil geçmisine sahip olduklari anlamini tasimaktadir. Uyumsal becerilerde sinirliliklarin belirlenmesi, bireyin gereksinim duydugu hizmetleri ve çevrenin sundugu yardimlari içeren yardimlarin analizi ile birlikte ele alinmaktadir.
  3. Özel bazi uyumsal becerilerde görülen sinirliliklar tüm becerilerde ve kisisel yeterliklerde de sinirliklarin olacagi anlamina gelmez. Birey diger uyumsal becerilerde ve kisisel yeterliklerde güçlü olabilir. Bireyler siklikla zihin engellilikten bagimsiz bazi yeterliklerde güçlü olabilirler a) Birey, zihin engellilikle iliskili uyumsal beceri sinirliliklarindan bagimsiz olarak fiziksel ve sosyal yeterliklerde güçlü olabilir. b) Birey, belirli bir uyumsal beceri alaninda (örnegin, sosyal beceriler) güçlü olabilirken, diger beceri alanlarinda (örnegin, iletisim) güçlük gösterebilir. c) Bireyin belirli bazi uyumsal becerileri güçlü olurken ayni alanda sinirliliklari olabilir (örnegin, islevsel matematikte, islevsel okumada sinirli ya da tersi). Insanlarin belli bir alanda güçlü olup almadigina karar vermek görecelidir. Buna karar vermenin en iyi yolu diger beceri alanlarindaki durumuna bakmaktir.
  4. Genellikle, belirli bir süre saglanan uygun yardimlarla zihin engelli bireyin yasam islevlerinde ilerlemeler gerçeklesir. Uygun yardimlar; bireyin gereksinimlerine uygun hizmetleri, personeli ve düzenlenen ortamlari kapsamaktadir. Her ne kadar zihin engellilik durumu yasam boyu görülmese de, birçok bireyde yardima duyulan gereksinim, uzunca bir süre; bazilarinda ise zaman zaman devam edecektir. Gerçekte zihin engelli tüm bireyler etkili yardim hizmetleri sonucu olarak islevlerini gelistirirler. Bu da onlari daha bagimsiz, üretici ve yasadiklari toplumla daha bütünlesmis duruma getirir. Eger birey anlamli bir gelisme kaydedemezse, bu durumda ona saglanan yardimlarin etkili olup olmadigi, yapilan degisikliklerin uygun olup olmadigi sorulari akla gelir.

Yeni tanimin AAMR'nin daha önceki tanimlariyla karsilastirildiginda getirdigi en önemli yenilik, uyumsal davranislarin tek tek siralanmasi ve açiklanmasi olmustur (Eripek, 1996; Smith, 1994). Bu tanimla uyumsal davranislar kavrami açikliga kavusturulmus ve 10 uyumsal beceri alani belirlenmistir (AAMR, 1992).

Tanimda tek tek siralanan ve açiklanan iletisim, özbakim, ev yasami, sosyal beceriler, toplumsal yararlilik, kendini yönetme, saglik ve güvenlik, islevsel akademik beceriler, bos zaman ve is gibi uyumsal beceri alanlari basarili bir yasam sürdürmenin temelinde yer almaktadir. Bu becerilerin ise, zihin engellilere iliskin alanyazinda bagimsiz yasam becerileri kapsaminda ele alindigi görülmektedir (Brolin, 1993; Snell, 1983; Smith, Patton, Ittenbach, 1994). Sonuç olarak, zihin engellilerin yardim gereksinimlerinin önemli bir bölümü sayilan uyumsal beceri alanlari, bagimsiz yasam becerileriyle yakindan iliskili olmaktadir.

Bagimsiz Yasam Becerileri

Bagimsiz yasam becerileri, bireyin dogumundan baslayarak yasamini sürdürebilmesi için gerekli olan beslenme, barinma ve sevgi gibi birincil gereksinimleri disindaki tüm gereksinimlerini karsilamaya dönük genis kapsamli bir kavramdir. Özünde çok büyük farkliliklar olmamakla birlikte degisik kaynaklarda bagimsiz yasam becerilerine iliskin yapilan degisik siniflandirmalara rastlanilmaktadir (Snell, 1983; AAMR, 1992; Eripek, 1996). Alan yazinda siklikla sözü edilen gelisim alanlari, (uyumsal davranislar, toplumsal beceriler ve mesleki beceriler) bagimsiz yasam becerileri semsiyesi altinda toplanabilmektedir. Yapilan siniflandirmalarin en kapsamli olanlarindan biri ÇIZELGE 1'de verilmistir.
Bu siniflandirmada görüldügü gibi, bagimsiz yasam becerileri genel olarak, basari için gerekli temel beceriler, uyum için gerekli beceriler, topluma uyum becerileri (günlük yasam becerileri), meslege hazirlik ve mesleki beceriler olarak dört beceri alanina ayrilabilmektedir.

Çizelge1:

I. Basari Için Gerekli Temel Beceriler

A. Temel Gelisim Becerileri
1. Sinir Sistemi Gelisimi
2. Motor Gelisim
3. Bilissel Gelisim
B. Yasamda Gerekli Sayisal Bilgiler
1. Temel Matematik
2. Zamani Planlama
C. Yasamda Gerekli Okuma
1. Temel Akademik Beceriler
2. Islevsel Okuma
D. Iletisim
1. Anlamli Dil
2. Alici Dil
3. Yazma ve Sesleme
4. Becerileri

II. Uyum Için Gerekli Beceriler

A. Kendini Tanima
1. Kendinin Farkinda Olma
2. Benlik Kavrami
B. Kisilik ve Duygusal Uyum
1. Geri Çekilme
2. Kendini Kontrol Etme
3. Model Alma ve Taklit Etme
C. Bireylerarasi Sosyal Beceriler
1. Temel Etkilesim Becerileri
2. Gruba Katilma
3. Oyun Etkinlikleri
4. Sosyal Etkinlikler
5. Cinsel Davranislar
6. Sorumluluk

III.Toplumsal Uyum Becerileri (Günlük Yasam Becerileri)

A. Özbakim Becerileri
1. Tuvalet
2. Yemek Yeme
3. Giyinme
B. Tüketici Becerileri
1. Para Idaresi
2. Banka Islemleri
3. Bütçe Yapma
4. Alisveris Yapma
C. Ev Içi Beceriler
1. Mutfak Becerileri
2. Ev Temizligi
3. Ev Yönetimi, Bakimi ve Onarimi
4. Çamasir Yikama ve Giysilerin Bakimi
D. Saglik Bilgisi
1. Çesitli Saglik Sorunlarinin Tedavisi
2. Beden Ölçülerini Koruma
3. Ilaç Kullanma
4. Kisisel Saglik Cihazlarini
Ayarlayabilme
E. Topluma Iliskin Bilgi
1. Bagimsiz Seyahat Becerileri
2. Toplumsal Beklentiler
3. Toplumun Farkinda Olma ve Yararlanma
4. Telefonu Kullanma

IV. Meslek Öncesi ve Mesleki Beceriler

A. Ise Hazir Olma
1. Isin Farkinda Olma
2. Is Görüsmeleri ve Is Formlari Doldurma
3. Is Basinda Bilgilenme
B. Mesleki Davranislar
1. Mesleki Performans ve Üretim
2. Çalisma Aliskanlik veTutumlari
3. Is Iliskileri
4. Belirli Bir Meslege Iliskin Beceriler
5. Meslek Becerilerini Ögrenme ve Degisik Durumlarda Kullanma
C. Ise Uygun Sosyal Davranislar Sergileme

Basari için gerekli temel beceriler, temel gelisim becerileri, günlük yasamda gerekli sayisal bilgiler, günlük yasamda gerekli okuma ve iletisim gibi alt beceri alanlarindan olusmaktadir. Uyum için gerekli beceriler, kendini tanima, kisilik ve duygusal uyum ve bireylerarasi sosyal beceriler alt beceri alanlarindan olusmaktadir. Toplumsal uyum becerileri ya da günlük yasam becerileri, özbakim becerileri, tüketici becerileri, ev içi becerileri, saglik bakimi ve toplumsal bilgi beceri alanlarindan olusmaktadir. Meslek öncesi ve mesleki beceriler ise, ise hazir olma, mesleki davranislar ve meslege uygun sosyal davranislar sergileme gibi beceri alanlarindan olusmaktadir. Bagimsiz yasam becerilerinin bu denli ayrintili olarak ele alinmasi ve siniflandirilmasi zihin engelli bireylerin bagimsiz yasamaya hazirlanmalarina verilen önemi göstermektedir. Nitekim AAMR'nin yeni tanim ve siniflandirma sisteminde açiklanan ve ayristirilan uyumsal beceri alanlari basarili bir toplumsal yasama geçiste esas olarak görülmektedir (Eripek, 1997; AAMR, 1992).

Zihin Engelli Çocuklarin Egitim Gereksinimleri

Bütün çocuklarin egitiminde oldugu gibi engelli çocuklarin egitiminde de, onlarin ileride baskalarina bagimli olmadan yasamlarini sürdürmeleri, kendi kendilerine yeterli duruma gelmeleri ve toplumla bütünlesmeleri amaçlanmaktadir. Nitekim alanyazinda zihin engelli yetiskinlerin aile üyesi, isçi, ögrenci, bos zaman etkinliklerine katilimci olma, tüketicilik ve vatandaslik gibi toplumsal rolleri üstlenebilmeleri için tam bagimsizlik kazanmalarinin önemli oldugu vurgulanmaktadir (Bender ve Valletutti, 1982). Bu amaca ulasilmasi, bireyin bireysel farkliliklari ile yapabildikleri dikkate alinarak egitim gereksinimlerinin belirlenmesi ve gereksinimlerine uygun egitim ortamlarinin sunulmasiyla mümkün olabilmektedir.

Zihin engellilerin egitim gereksinimleri onlarin bazi özelliklerine göre farklilasabilmektedir. Zihin engelliler homojen bir grup olmadigindan, çesitli özelliklerine bagli olarak kendi içlerinde önemli bireysel farkliliklar göstermektedirler (Eripek, vd, 1996). Bu farkliliklar, onlarin toplum yasamina hazirlanmalarinda gerekli olan bir çok beceriyi ögrenmede baskalarinin yardimina daha fazla gereksinim duymalarina yol açabilmektedir. Özellikle, diger bireylerin kendi baslarina ya da çok az yardimla ögrendikleri bir çok beceriyi zihin engelli çocuklar kendi baslarina ögrenmede ya da az bir yardimla üstesinden gelmede güçlük çekebilmektedirler (Eripek, 1996). Dolayisiyla zihin engelli bireylerin egitim gereksinimlerinin belirlenebilmesi için, çok yönlü ve disiplinlerarasi bir yaklasim dogrultusunda, AAMR'nin (1992) tanimi ve bu tanimin uyarlanmasindaki varsayimlarin dikkate alinmasi önerilmektedir.

Sonuç olarak, birçok zihin engelli birey bagimsiz yasamaya adaydir. Birçogu kendi bakimini saglamaya, ev islerini yapmaya, evlenip aile kurmaya, evdeki esya ve cihazlari kullanmaya, temizlige, yiyecek hazirlamaya, kisaca kendi yasamini bagimsiz olarak sürdürmeye gereksinim duyacaktir (Brolin, 1991).

Zihin engelli bireyler zamani geldiginde ailelerinden ayrilarak kendi evlerini kurmak durumunda kalacaklardir. Evlerinden ayrilan bu bireyler ise; birçok ülkede oldugu gibi, normal ev, apartman, grup evleri, yatili kurumlar (Glen, 1996) gibi pek çok ortamda yasayabilecektir. Dahasi, yalniz yasama, destek yasam evlerinde yasama, komsu destegiyle yasama, baska ailelerin yaninda yasama gibi seçenekleri olabilecektir (Gathercole, 1984; Smith, Patton ve Ittenbach, 1994).

Bu nedenlerle zihin engelli bireylerin degisik ortamlarda yasamlarini sürdürebilmeleri için ciddi olarak hazirlanmalari gerekir (Glen, 1996). Dolayisiyla zihin engellilerin egitiminde en üst amaç, onlarin bagimsiz yasam becerilerini gelistirmek olmalidir.

KAYNAKÇA

  • AAMR/American Association on Mental Retardation (1993)
    Mental Retardation: Definition, Classification and Systems of Supports. (9th Edition) Washington, DC.
  • Bender, M. Valletutti, P. J. (1982).
    Teaching Functional Academics: A Curriculum Guide for Adolescents and Adults with Learning Problems. Baltimore: University Park Press.
  • Binet, A. ve , Simon, T. (1939).
    Anormal Çocuklar (Çev. Sabri Sedat Siyavusgil) Devlet Basimevi, Istanbul.
  • Brolin, Donn E. (1991).
    Life Centered Career Education A Competency Based Approach. (3th Edition) Published by the Councel for Exceptionel Children, USA.
  • Close, D. W., Sowers, J., Halpern, A. S. ve Bourbeau, P. E. (1985).
    "Programming for the Transition Living for Mildly Retarded Persons" In K. C. Lakin ve R. H. Bruininks (Eds.), Stratejies for Achieving Community Integration of Developmentally Disabled
  • Citizens (p.165)
    Baltimore, MD: Brookes (Smith, Patton ve Ittenbach, 1994, s. 400'deki alinti.
  • Çaglar, Dogan (1979)
    Geri Zekali Çocuklar ve Egitimleri Ankara Üniversitesi Egitim Fakültesi Yayinlari, Ankara.
  • Eripek, Süleyman (1996).
    Zihinsel Engelli Çocuklar. Anadolu Üniversitesi Egitim Fakültesi Yayinlari, Eskisehir.
  • Eripek, S. Özyürek, M., Özsoy,Y. (1996).
    "Geri Zekali Çocuklar" Özel Egitime Giris. Karatepe Yayinlari, Ankara.
  • Eripek, Süleyman (1997)
    "Zihin Engelliler" Yayinlanmamis Ders Notlari, Anadolu Üniversitesi, Egitim Fakültesi, Eskisehir.
  • Gathercole, C. E. (1984).
    Residential Alternatives for Adults who are Mentally Handicapped. Published by British Institute of Mental Handicapped.
  • Glen, Thomas E. (1996).
    Teaching Students with Mental Retardation: A Life Goal Curriculum Planning Approach Prentice-Hall, Inc, USA.
  • Patton, J. R., Smith, T. E. C., Clark, G. M., Polloway, E. A. Edgar, E., Lee, S. (1996).
    "Individuals with Mild Mental Retardation: Postsecondary Outcomes and Implications for Educational Policy" Education and Training in Mental Retardation and Developmental Disabilities, June, 75-85.
  • Smith, J. D. (1994).
    "The Revised AAMR Definition of Mental Retardation: The MRDD Position" Education and Training Mental Retardation and Developmental Disabilities, September.
  • Snell, M. E. (1983).
    Systematic Instruction of the Moderately and Severely Handicapped. (Second Edition) Ohio: Merrill Pub. Corp., Columbus.

Yrd. Doç. Dr. Atilla CAVKAYTAR
Anadolu Üniversitesi Egitim Fakültesi

 

 

 

Merkezimizde alanında uzman pedagog ve özel eğitim öğretmenleriyle zihinsel engelli çocuk ve gençlerimize yönelik eğitim ve öğretim çalışmaları yapılmaktadır.