YAYGIN GELİŞİMSEL BOZUKLUKLAR DESTEK EĞİTİM PROGRAMI İFADE EDİCİ BECERİLER MODÜLÜ

İFADE EDİCİ DİL BECERİLERİ MODÜLÜ

MODÜLÜN AMACI

İfade edici dil becerilerini geliştirebilme

KAZANIMLAR

1. Sorulan sorulara cevap verir.
2. Eylemi ya da eylem resmini adlandırır.
3. Ailesini tanıtır.
4. Karşılıklı konuşmalarda anlamlı cümleler kurar.
5. Belirlenen bir konu hakkında konuşur.
6. Nesneleri tanımlar.
7. Olayları oluş sırasına göre anlatır.
8. Yer bildiren sözcükleri kullanır.
9. Tekil ve çoğul şahıs zamirlerini ve sahiplik bildiren zamirleri kullanır.
10. Cümle kalıpları kullanır.
11. Söz kalıplarını yerinde kullanır.
12. Soru sorar.
13. Materyal ve cihazların bozuk olanlarıyla ilgili tepkide bulunur.
14. Geçmiş olayları anlatır.
15. Zıtlık bildiren sözcükleri kullanır.
16. Olmayanı söyler.

MODÜLÜN SÜRESİ

Modülün süresi 1000 ders saatidir.

MODÜLÜN UYGULANMASIYLA İLGİLİ AÇIKLAMALAR

1. “İfade Edici Dil Becerileri” modülünde yer alan kazanımlar hiyerarşik bir sıra izlememektedir. Bireyin performansı doğrultusunda öncelikli gereksinimler belirlenmelidir.
2. Öğretim sırasında kullanılacak sözcükler yaygın gelişimsel bozukluk tanısı alan bireylerin anlama düzeyine, kullanılacak materyaller ise bireyin gelişim düzeyine, ilgi alanlarına uygun olmalıdır. Materyalleri kullanmaya başlamadan önce, bireyin tanıması için fırsat verilmelidir.
3. Konuşma gelişiminin taklit ile kazanılan bir beceri olduğu dikkate alındığında yetişkin ya da uygulayıcının, birey için iyi bir model olması gerekmektedir. Birey ile konuşurken ona sürekli soru soran ve onu sürekli izleyen bir yetişkin modeli olunmamalıdır. Bu tarz bir davranış kalıbı, bireyi konuşmaktan uzaklaştırarak zayıf bir iletişim modeli sunacaktır.
4. Bireyin ilgisini çekmeyen bir etkinlikte ısrarcı olunmamalıdır. Eğer birey, etkinlikle uzun süre ilgileniyorsa, etkinlik değiştirilmemelidir. Bu durum bireyin o etkinlikle hâlâ ilgilendiğini göstermektedir. Bireyin hareket ve davranışları monotonlaşmaya başladığında mutlaka yeni bir materyal verilmeli ya da etkinlik değiştirilmelidir.
5. Sorulan sorulara cevap verme çalışmalarında bireyin günlük rutinlere, etkinliklere, gösterilen resim, fotoğraf ya da kişilere, geçmişte olmuş olaylara yönelik sorulara yer verilebilir.
6. Nesne ve eylemleri isimlendirme çalışmalarında uygulayıcı; öğretim sürecinde vücut bölümleri, giysiler, ev eşyaları, meyveler, sebzeler, taşıtlar, hayvanlar, mesleklerle ilgili nesne ve eylemleri içeren sınıflandırma yaparak çalışabilir.
7. Bireyin öğrendiği sözcükler mümkün olduğunca farklı durumlarda ve farklı kişilerle de tekrarlanmalı ve genelleme çalışmaları yapılmalıdır.
8. Bireyin ne söylediğine ve söylediklerini nasıl ilettiğine dikkat edilmelidir.
9. Öğretim esnasında verilen tüm beceriler için ipuçları aşamalı ve sistematik bir biçimde geri çekilmelidir.
10. İzlenen ya da okunan olaylarla ilgili ya da olayın geçtiği ortam hakkında konuşma öğretim sürecinde video kaydı, tiyatro, sinema, hikâye kitabı, gazete, dergi gibi kaynaklardan yararlanılmalıdır.
11. Materyal ve cihazların bozuk olanlarıyla ilgili tepkide bulunma öğretim sürecinde bireyin örneğin, bilgisayarın ya da CD çaların bozuk olduğunu söylemesi, belirtmesi ile ilgili çalışmalar yapılabilir.
12. Olmayanı söyleme öğretim sürecinde öncelikle olmayanı gösterme kazanımı gerçekleştirilmiş olmalıdır. Daha sonra bireyin nesneler, durumlar, kişiler arasından olmayanı söylemesi çalışılmalıdır (Gözlük takanı ve takmayanı söyler gibi.).
13. Yaygın gelişimsel bozukluk tanısı içinde yer alan otizmli bireyler özellikle 3. tekil şahıs zamirini kullanmada güçlük yaşamaktadırlar. “Tekil ve çoğul şahıs zamirlerini ve sahiplik bildiren zamirleri kullanır.” öğretim sürecinde bireye ben, sen, o şahıs zamirlerinin öğretilmesi ve doğru kullanılması için etkinlikler düzenlenmelidir. Örneğin, bireye içinde zamirlerin kullanıldığı bir öykü anlatılıp bu öykü ile ilgili sorular yöneltilebilir, ben zamiri çalışılırken bireyin fotoğrafı ve eylem resimlerinden, sen zamiri çalışılırken uygulamacının fotoğrafı ve eylem resimlerinden yararlanılmalıdır.
14. İfade edici dil çalışmaları yapılırken bireyin her gün içinde bulunduğu ortamdaki nesneler, olaylar ve kişiler dikkate alınmalıdır. Sözcükler, bireyin günlük işlerinden, sevdiği oyuncaklar ve yiyecekler arasından seçilmelidir.
1. Yaygın gelişimsel bozukluk tanısı almış bireylerde ifade edici dil çalışmalarında “Nasılsınız?”, “İsminiz nedir?” gibi sosyal ilişkiyi sağlayıcı sorulara nasıl cevap verileceği öğretilmelidir.
2. Diğer insanları belirli konularla meşgul etmeme, tek cümlelik cevaplar verme, tekrar tekrar aynı soruları sormama ile ilgili belirli kurallar konulmalıdır.
15. Ekolalik konuşma, normal dil gelişimi içerisinde yaşanan bir süreçtir. Ekolali, bireyin duyduğu kelimeleri, cümleleri konuşmacının hemen ardından veya daha sonra taklit etmesidir. Bütün çocuklarda dil gelişimi yaşanırken bir dönem, ekolalik konuşma görülür. Yaygın gelişimsel bozukluk tanısı almış bireylerin bir kısmı dil gelişiminde ekolalik konuşma aşamasına takılıp kalabilir. Yaygın gelişimsel bozukluk tanısı almış ve ekolalik konuşma aşamasına takılı bireylerin öğretim sürecine cevabı net olarak bilinen soruların sorulması ile başlanmalıdır. "Merhaba" , "Nasılsın?", "Adın ne?”, "Babanın adı ne?" gibi. Bu sorulara cevabı içinde olan sorularla destek verilmelidir."Bu balık mı?", "Bu elma mı?" gibi. Cevabı evet ve hayır olan sorularla öğretim süreci desteklenmelidir. "Su ister misin?”, “Şeker ister misin?”, “Balon ister misin?", "Bahçeye çıkalım mı?" gibi. Öğretim sürecinde tekerleme ve küçük çocuk şarkılarına da yer verilmelidir.
16. İfade edici dil becerilerinin öğretiminde kullanılabilecek yöntem ve tekniklerden bazıları şunlardır:

• Doğal Dil Yaklaşımı Yöntemi
• Yapılandırılmış Dil Yaklaşımı Yöntemi
• Yanlışsız Öğretim Yöntemleri
• Fırsat Öğretimi
• Temel Tepki Öğretimi
• Replik Silikleştirmeyle Öğretim
• Ayrık Denemelerle Öğretim

Yapılandırılmış dil öğretim yönteminin en önemli özelliği taklide dayalı bir öğreti yöntemi olmasıdır. Öğretmen merkezli bu yaklaşımda eğitimcinin önceden seçtiği materyallerle öğretim sunulur. İletişimi başlatan öğretmendir. Birey hedef davranışa ulaştığı zaman pekiştirilir. Pekiştireç olarak sosyal, yiyecek ve sembol pekiştireç kullanılır. Uygulamacı, bireye davranış için ilk başta model olur, daha sonra aynı davranışı ondan bekler.

Uygulamacılar tarafından kolaylıkla uygulanabilmesi, kısa sürede uygulanabilir bir yöntem olması, yöntemi uygulamakla ilgili uygulamacıların yeterliliğe çabuk ulaşabilmesi, her türlü ortamda uygulanabilir olması, materyallerin çabuk hazırlanması, taklit becerilerinin öğretiminde etkili olması yapılandırılmış dil yaklaşımının avantajlarıdır. Davranış problemi olan bireylerde uygulanması daha olumlu sonuçlar vermektedir. Yapılandırılmış dil öğretim yöntemlerinin dezavantajları ise gerçek ortama genellenebilirliğinin düşük olması, kazanılan becerilerin sürdürülebilirliğinin sınırlı düzeyde kalmasıdır.

Doğal dil yaklaşımı yönteminin genel özelliği birey merkezli olmasıdır. Eğitim ortamının ev ortamına benzer olarak yapılandırılmasına dikkat edilir. Genellikle iletişime bireyin başlaması için gerekli düzenlemeler yapılır. Model olma bu yöntemin en önemli tekniğidir. Pekiştireç olarak, birey hedef davranışı gerçekleştirdikten sonra o sözcükle ilgili nesneye ulaşması kullanılır. Sembol ve yiyecek pekiştireç olarak kullanılmaz.

Sadece hedef davranışa bağlı olarak (sosyal pekiştireç) bireyin nesneye ulaşması sağlanır. Doğal dil öğretim yönteminde öncelikle öğretimde kullanılacak materyaller bireye seçtirilir. Bireyin nesneye uzanması, bakması, eliyle göstermesi seçim yaptığının göstergesidir.

Seçim yapıldıktan sonra diğer materyaller ortadan kaldırılabilir. Bireyin tepkisi mutlaka genişletilir, ekleme yapılır ve tepki istenir. Doğal dil yaklaşımı yöntemi; ortam genellemesine olanak tanıması ve özellikle ifade edici dil düzeyi sınırlı olan bireylerde kullanılması açısından uygun bir yöntemdir. Uygulama kolaylığının olmaması, uygulamanın uzun süre gerektirmesi, uygulamacının yeterliliğe sahip olması, öğretim sonu kazanımların düşük olması doğal dil yaklaşımı yönteminin sınırlılıkları arasında yer almaktadır.

MODÜLÜN İÇERİĞİ