YAYGIN GELİŞİMSEL BOZUKLUKLAR DESTEK EĞİTİM PROGRAMI SOSYAL BECERİLER MODÜLÜ

SOSYAL BECERİLER MODÜLÜ

MODÜLÜN AMACI

Sosyal becerileri geliştirebilme

KAZANIMLAR

1. Göz kontağı kurar.
2. Adına tepki verir.
3. Basit selamlaşma, vedalaşma ifade ve eylemlerini kullanır.
4. Kendini tanıtır.
5. Değişiklikleri problem çıkarmadan kabul eder.
6. Farklı mekândan kişi çağırır.
7. Üçüncü kişiye bilgi aktarır.
8. Kişilere karşı uygun davranışlar sergiler.
9. Gruplara karşı uygun davranışlar sergiler.
10. Başkalarına yardım eder.
11. İhtiyaçları için yardım ister.
12. İhtiyaçları için sunulan yardımı kabul eder.
13. Kişinin isteğini kabul eder.
14. Kişinin isteğini reddeder.
15. Tartışma yaratan bir konu üzerinde uzlaşır.
16. Temel duyguları ayırt eder.
17. Karşısındaki kişi/kişilerin ifade ettiği duygulara uygun tepkiler verir.
18. Duygu ve düşüncelerini kişiye ifade eder.
19. Olaylara ve durumlara ilişkin gelişen duygu ifadelerine yönelik neden-sonuç ilişkisi kurar.
20. Ortama ve duruma uygun sosyal kurallara uyar.
21. Etkinliklere katılmaya istekli olur.
22. Verilen etkinliği tamamlar.
23. Etkinlik başlatır.
24. Nezaket ifadelerini uygun yerde kullanır.
25. Boş/serbest zamanını amaçlı kullanır.
26. Gerektiğinde eşyalarını paylaşır.
27. Akranı ile duygu, düşünce ve bilgi paylaşımında bulunur.

MODÜLÜN SÜRESİ

Modülün süresi 1000 ders saatidir.

MODÜLÜN UYGULANMASIYLA İLGİLİ AÇIKLAMALAR

1. Yaygın gelişimsel bozukluk tanısı alan bireylerde sosyal kuralları anlama, yorumlama, duruma göre yeniden düzenleyebilme ve bununla bağlantılı olarak duygu ve düşüncelerini anlamlandırıp organize edebilme becerilerinde büyük ölçüde sınırlılıklar gözlenmektedir. Sosyal gelişim alanına yönelik kazandırılması amaçlanan beceriler bireyin gelişimsel düzeyi ve gereksinimleri dikkate alınarak saptanmalıdır. Sosyal beceriler modülünde yer alan kazanımlar hiyerarşik bir sıra izlememektedir. Kazanımlar belirlenirken bireyin özellikleri ve ihtiyaçları dikkate alınmalıdır.
2. Göz kontağı kurma ve sürdürme yaygın gelişimsel bozukluk tanısı almış bireyler için öğretilmesi gereken en temel beceridir. Göz kontağı kurma becerisi çalışmasına öncelikle birey ve yetişkin karşılıklı sandalyede otururken başlanmalıdır. Bu becerinin öğretim sürecinde göz kontağı kurma süresi kademeli olarak artırılmalıdır. Beceri kazanıldıkça genelleme için farklı ortam ve durumlar yapılandırılmalıdır.
3. Yaygın gelişimsel bozukluk tanısı alan bireyler değişiklikleri kabullenmede zorlanırlar. Bireyin günlük programında yer alan bir etkinliğin yerinin değişmesi ya da önceden beklenmeyen bir durum nedeniyle sürecin değişmesi, kişilerin değişmesi problem davranışların çıkmasına neden olabilir. Bu amaçla değişikleri problem çıkarmadan kabul etme öğretim sürecinde kişiler arası, etkinlikler arası, durumlar arası değişimleri kabullenmeye yönelik etkinlikler hazırlanmalıdır.
4. Kişilere karşı uygun davranışlar sergileme becerisi öğretim süreci, önce tanıdığı kişilerle daha sonra tanımadığı kişilerle uygun iletişim kurma olarak aşamalandırılmalıdır. Kişinin bireye olan yakınlığı, mesleği, yaşı, cinsiyeti, içinde bulunulan durum, mekân ve zaman gibi değişkenler dikkate alınarak uygun davranış biçimleri yapılandırılarak öğretim süreci düzenlenmelidir.
5. Gruplara karşı uygun davranışlar sergileme becerisi öğretim süreci de önce tanıdığı gruplarla daha sonra tanımadığı gruplarla uygun iletişim kurma olarak aşamalandırılmalıdır.
6. Yaygın gelişimsel bozukluğu tanısı alan bireylerin başkalarının duygularını anlama ve yordama konusunda spesifik (kendilerine özgü) sınırlılıkları bulunmaktadır. Bu nedenle duyguları tanıma, anlama ve yordama çalışmalarına yer verilmelidir. Temel duyguları tanıma öğretim sürecinde fotoğraf ya da çizim kullanılarak temel duyguları (mutlu, üzgün, kızgın, korkmuş) tanıma çalışmaları yapılmalıdır.
1. Olaylara ve durumlara ilişkin gelişen duygu ifadelerine yönelik neden-sonuç ilişkisi kurma
2. ve ifade etme öğretim sürecinde öfke, beğeni, korku vb. duyguları ifade etme çalışmaları yapılmalıdır.
7. Duruma bağlı temel duygular, olaylara bağlı olarak ortaya çıkan duygu durumlarıdır (araba kazası olmak üzere iken yaşanan korku vb.). Duruma bağlı temel duyguları tanıma öğretim sürecinde, belirli bir durumu anlatan fotoğraf veya çizimler kullanılmalıdır. Bireye durumu anlatan resimler gösterilerek (köpek tarafından kovalanan çocuk resmi), resimdeki durum betimlenir. Bu duruma bağlı olarak resimdeki kişinin ne hissedeceği sorulur (Duygu durumunu ifade eden soru: Köpek kovaladığında çocuk ne hisseder?). Bireyden uygun duygu durumunu ifade eden resmi göstermesi ya da uygun duyguyu söylemesi beklenir.
8. İsteğe bağlı temel duygular, kişilerin isteklerinin gerçekleşip gerçekleşmemesine göre ortaya çıkan duygulardır. Bu aşamada birey, isteklerinin gerçekleşip gerçekleşmemesine bağlı olarak bir kişinin neden mutlu ya da üzgün olduğunu söyler. Öğretim sürecinde belirlenen kişinin isteklerinin gerçekleştiği ve gerçekleşmediği durumları anlatan fotoğraflar ve çizimler kullanılmalıdır. Öğretim sürecinde önce kişinin ne istediğini anlatan resimlere, daha sonra ne olduğunu anlatan resimlere yer verilmelidir. Daha sonra bireyle kişinin isteğinin gerçekleşip gerçekleşmediğine bağlı olarak hissedeceği duyguyu söyleme (mutlu/üzgün) ya da gösterme etkinlikleri çalışılmalıdır. Örneğin, istek bildiren durumları ifade eden resimlerden öykü oluşturulur. Aslı balık tutmak istiyor (isteği anlatan resim), Aslı balık tutuyor (durumu anlatan resim), Aslı balığı yakalayınca ne hissedecek (duygu ifade eden soru). Bireyin uygun duygu durumunu ifade eden resmi göstermesi ya da söylemesi beklenir.
9. Ortama ve duruma uygun sosyal kurallara uyma öğretim sürecinde öncelikle bireyin sıklıkla karşılaştığı ortam ve durumlardaki sosyal kurallardan başlanmalıdır. Beceri kazanıldıkça genellenebilmesi için farklı ortam ve durumlarda mutlaka planlanmalı ve çalışılmalıdır.
10. Sosyal konularla ilgili hikâye dinleme ve soruları cevaplama öğretim sürecinde öncelikli olarak temel dinleme becerileri (dinlerken göz kontağı kurma, dinlerken ellerini ayaklarını hareket ettirmeme, konuşanın sözünü kesmeme, karşısındakinin sözü bittiğinde konuşmaya başlama, grup içinde dinlerken parmak kaldırarak söz hakkı alma becerileri) kazandırılmalıdır. Temel dinleme becerileri öğretim sürecinde ilgili dinleme becerisine ait görsel destekler kullanılabilir. Temel dinleme becerileri kazandırıldıktan sonra sosyal konularla ilgili hikâye dinleme çalışılırken öncelikle birey için somut olan ve sıklıkla karşılaştığı durumları basit örüntülerle anlatan sosyal hikâyelerden başlanmalı ve aşamalı olarak örüntülerin sayısı ve güçlük düzeyi artırılmalıdır. Somut durumlardan soyut durumlara doğru geçiş düzenlenmelidir.
11. Nezaket ifadelerini uygun yerde kullanma öğretim sürecinde “lütfen, özür dilerim, teşekkür ederim, rica ederim, eline sağlık, kolay gelsin, afiyet olsun, hoş geldiniz, geçmiş olsun vb.” ifadeler çalışılabilir. Bu ifadelerin öğretiminde görsel destek materyalleri, dramatizasyon, kullanılabilir.
12. Boş/serbest zamanlarını amaçlı kullanma öğretim sürecinde tek başına amaçlı kullanma (oyuncaklarla kendi kendine oynama, kitap, dergi karıştırma, resim yapma, atık malzemelerle etkinlik yapma, hobileri ile ilgilenme) ve grupla amaçlı kullanma (domino, pişti, tavla, tombala vb.) becerileri ayrı ayrı çalışılmalıdır.
13. Akranıyla etkileşime girme öğretim sürecinde, iletişim başlatma, sürdürme, paylaşımda bulunma (akranına nesne gösterme, işlevini söyleme, akranının yaptığı motor becerileri ve sosyal tepkileri taklit etme gibi) becerileri çalışılmalıdır.
14. Bir konu hakkında akranıyla sohbet etme öğretim sürecine yapılandırılmış sohbetlerle (belirli bir konu) başlanmalıdır. Başlangıçta seçilen konular, somut olmalı ve bireyin ilgi alanlarına göre düzenlenmelidir. Öğretim sürecindeki sohbet konuları; basitten karmaşığa, somuttan soyuta, özelden genele doğru genişletilmelidir. Yapılandırılmış sohbet aşamasından sonra fırsat öğretiminden yararlanılarak bireyin sohbet başlatması ve sohbeti sürdürmesi desteklenmelidir.
15. Sosyal becerilerin genelleştirilmesi ve günlük hayatta da kullanılması için bireye ev ortamında da benzer çalışmaların yaptırılması sağlanmalıdır.
16. Sosyal becerilerin öğretim sürecinde ses kayıt cihazı, bilgisayar yazılımları ve video kaydı gibi materyaller kullanılabilir.
17. Sosyal becerilerinin öğretiminde kullanılabilecek yöntem ve tekniklerden bazıları şunlardır:

• Doğal Dil Yaklaşım Yöntemi
• Yapılandırılmış Dil Yaklaşımı Yöntemi
• Replikli Silikleştirmeyle Öğretim
• Sabit Bekleme Süreli Öğretim Yöntemi
• Artan Bekleme Süreli Öğretim Yöntemi
• Davranış Öncesi İpucu ve Sınama Yöntemi
• Davranış Öncesi İpucu ve Silikleştirme Yöntemi
• Aşamalı Yardımla Öğretim Yöntemi
• Eş Zamanlı İpucu Öğretim Yöntemi
• İpucunun Giderek Azaltılmasıyla Öğretim Yöntemi
• Ayrık Denemelerle Öğretim Yöntemi
• Akran Öğretimi
• Gözleyerek Öğrenme
• Video Modeliyle Öğretim
• Rol Oynama Yöntemi
• Gösteri Yöntemi
• Model Olma Yöntemi
• Bilişsel Süreç Yaklaşımı
• Bilişsel Sosyal Öğrenme Yöntemi
• Doğrudan Öğretim Yöntemi
• Drama
• İşbirlikçi Öğrenme Yöntemi

MODÜLÜN İÇERİĞİ

A. SOSYAL ETKİLEŞİM

B. AKRAN ETKİLEŞİMİ MODÜLDE ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME

“Sosyal Beceriler” modülünde ölçme ve değerlendirme süreci; kaba değerlendirme, öğretim öncesi değerlendirme, öğretim sürecini (ders saati) değerlendirme, son değerlendirme ve öğretim sonrası (dönem sonu) değerlendirme aşamalarından oluşmaktadır. Bu aşamaların her biri ile ilgili birer örnek ve örnek ile ilgili açıklamalar aşağıda verilmiştir.

A. Kaba Değerlendirme

a.

Sosyal beceriler kazanımları değerlendirilirken Kaba Değerlendirme Formu’nda bağımsız olarak yapılan beceriler (+), bağımsız olarak yapılamayan beceriler (-) olarak işaretlenmelidir. “Açıklama” bölümüne ise değerlendirme sırasındaki gözlemler yazılmalıdır.

b.

Kaba Değerlendirme Formu’na kayıt yapılırken bireyin tepkilerine müdahale edilmemeli ve yardımda bulunulmamalıdır.

c.

Kaba değerlendirme sonucunda aile ile iş birliği yapılarak BEP hazırlanmalıdır. ç. Kaba değerlendirme formunda tüm kazanımlara yer verilmelidir.

B.

Öğretim Öncesi Değerlendirme

a.

Öğretim öncesi değerlendirme sonuçları, Performans Kayıt Tablosu’nda yer alan “Öğretim Öncesi Değerlendirme” sütununa işaretlenmelidir.

b.

Yapılan kaba değerlendirme sonucunda “Basit selamlaşma ve vedalaşma ifade ve eylemlerini kullanır.” kazanımının yetersiz olduğu ve bağımsız olarak yapılamadığı varsayılarak bir örnek hazırlanmıştır.

c.

Öğretim öncesi değerlendirmede öncelikle ele alınan “basit selamlaşma, vedalaşma ifade ve eylemlerini kullanma” becerisinin analizi yapılarak alt basamaklara ayrılmıştır:

1. Karşısındaki elini uzattığında ona uygun elini uzatır. 2. Karşısındakinin elini tutar. 3. Karşısındaki ile tokalaşma hareketini yapar. 4. Karşısındakine elini uzatır. ç. “Öğretim Öncesi Değerlendirme” sütununa “basit selamlaşma, vedalaşma ifade ve eylemlerini kullanma” becerisi ile ilgili işaretleme yapılırken her bir alt basamak için bireye yönerge verilerek yapıp yapamadığına bakılır. Birey istenen beceriyi gerçekleştirirse forma (+), gerçekleştirmiyorsa (-) olarak işaretlenir.

C. Öğretim Sürecini Değerlendirme

a.

Öğretim sürecini değerlendirme sonuçları, her ders saati sonunda Performans Kayıt Tablosu’nda yer alan “Öğretim Sürecini Değerlendirme” sütununa işaretlenir.

b.

Öğretim öncesi değerlendirme sonucuna göre bireyin bağımsız olarak yapamadığı kazanımının (Basit selamlaşma, vedalaşma ifade ve eylemlerini kullanır.) alt basamakları üzerinde öğretim yapılacaktır.

c.

Her ders saati öğretiminin sonunda bireyin becerinin hangi basamağında kaldığı forma işlenir. Formun sonunda yer alan “Aile Bilgilendirme” bölümüne, “Basit selamlaşma, vedalaşma ifade ve eylemlerini kullanır.” kazanımının hem öğretiminin hem de kalıcılığının sağlanabilmesi için başka ortamlarda yapılacak tekrarlar ile ilgili açıklamalarda bulunulmuştur.

ç. Performans Kayıt Tablosu’nun sonunda yer alan “Aile Bilgilendirme” bölümüne, “Basit selamlaşma, vedalaşma ifade ve eylemlerini kullanma” becerisinin hem öğretiminin hem de kalıcılığının sağlanabilmesi için evde yapılacak tekrarlar ile ilgili açıklamalarda bulunulmuştur.

d. “Öğretim Sürecini Değerlendirme” sütununa “Basit selamlaşma, vedalaşma ifade ve eylemlerini kullanma” becerisi ile ilgili işaretleme yapılırken her bir alt basamak için bireye yönerge verilir ve yapıp yapamadığına bakılır. Birey istenen beceriyi gerçekleştirirse ilgili sütuna (+), gerçekleştiremiyorsa (-) olarak işaretleme yapılır.

Ç. Son Değerlendirme “Sosyal Beceriler” modülünde bulunan tüm kazanımlar için Performans Kayıt Tablosu’nda öğretim sürecini değerlendirme basamakları gerçekleştiği (“+” ya da “B” olarak işaretlendiği) zaman farklı soru ve materyallerle ezbere yapılıp yapılmadığını değerlendirmek amacıyla Son Değerlendirme Formu hazırlanmalıdır.

D. Öğretim Sonrası Değerlendirme

a.

Bireyin gelişimi, öğretim sürecini değerlendirme sonuçlarına uygun olarak her ay sonunda Dönem Sonu Bireysel Performans Değerlendirme Formu’na işlenmiştir.

b.

Dönem Sonu Bireysel Performans Değerlendirme Formu doldurulurken kazanımın öğretimine hangi ayda başlanmış ise ilgili sütuna, kazanım gerçekleşti ise “+”, kazanım gerçekleşmedi ise “-” olarak işaretlenir. Gerçekleşmeyen kazanımın öğretimine bir sonraki ay içerisinde devam edilir, kazanım gerçekleştiyse “+” konur.