ÖZ BAKIM BECERİLERİ MODÜLÜ
MODÜLÜN AMACI
Öz bakım becerilerini geliştirebilme
KAZANIMLAR
Ellerini yıkar. Yüzünü yıkar. Ellerini kurular. Yüzünü kurular. Burnunu mendille temizler. Ayağını yıkar. Ayağını kurular. Saçını yıkar. Saçını kurular. Saçını tarar. Banyo yapar. Dişlerini fırçalar. Tırnağını keser. Sakal tıraşı olur. Kulak temizliği yapar. Ped değiştirir. Tuvalet ihtiyacını giderir. Şapka çıkarır. Bere çıkarır. Eldiven çıkarır. Atkı çıkarır. Çorap çıkarır. Etek çıkarır. Pantolon çıkarır. Külotlu çorap çıkarır. Ayakkabı çıkarır. Ceket çıkarır. Kazak çıkarır. Gömlek çıkarır. Şapka giyer. Bere giyer. Boynuna atkı sarar. Çorap giyer. Etek giyer. Pantolon giyer. Külotlu çorap giyer. Eldiven giyer. Kazak giyer. Gömlek giyer. Ceket giyer. Ayakkabı giyer. Çıt çıt açar. Fermuar açar. Düğme açar. Kemer çıkarır. Çıt çıt kapatır. Fermuar kapatır. Düğme ilikler. Kemer takar. Kaşık ve çatal kullanarak yemek yer.
MODÜLÜN SÜRESİ
Modül için öngörülen süre 240 ders saatidir.
MODÜLÜN UYGULANMASIYLA İLGİLİ AÇIKLAMALAR
- Zihinsel yetersizliği olan bireylerin yaşamlarını sürdürebilmeleri için farklı ortamlarda öz bakım becerileri konusunda yaşama hazırlanmaları gerekmektedir."Öz Bakım Becerileri" modülüyle bu bilgi ve becerilerin kazandırılması amaçlanmıştır. Öz bakım becerileri, bireyin başkalarına bağımlı olmadan, gereksinimlerini karşılaması için gerekli olan becerileri içerir.
- Öz bakım becerilerini kazanma; çocuğun motor, dil, zihin ve duygu gelişimine bağlı olduğu için öğretim çalışmalarında zihinsel yetersizliği olan bireylerin her gelişim alanı bir bütün olarak ele alınmalıdır. Öz bakım becerilerinin kazandırılabilmesi için bireyin önceden gerçekleştirmesi gereken ön koşul becerileri vardır. Bunlar; büyük ve küçük kasların kullanımını gerektiren beceriler, el göz koordinasyonu, hareketleri
- taklit etme, görsel dikkat, basit yönergeleri anlamadır. Bu becerileri gerçekleştiren bireylerin öz bakım ve becerilerini öğrenmeleri daha kolay olacaktır. Bireylerin bu becerileri gerçekleştirme düzeylerini belirlemenin yanı sıra, öğretimi etkileyecek ön koşul becerilerin de değerlendirilmesi gerekir. Ayrıca, varsa bireyin başka yetersizlikleri (fiziksel, görsel vb.) ile problem davranışları da dikkate alınmalı, buna göre planlama ve öğretim yapılmalıdır.
- Öz bakım becerilerinin öğretiminde; ileri zincirleme, tersine zincirleme ve tüm beceri yöntemleri kullanılmalıdır. Bu yöntemlerin ortak yönü; öğretimde yardım türlerinin kullanılması, yardım düzeyinin yavaş yavaş azaltılması sonunda bireyin davranışı bağımsız olarak yapabilmesi ve öğrendiklerini farklı ortamlarda uygulayabilmesidir.
- Zihinsel yetersizliği olan bireylerin, kendiliklerinden çevreden bilgi edinebilme ve bilgiyi genelleyebilme süreçlerinde güçlükleri vardır. Becerileri kazanmalarında daha fazla yönlendirilmeye, desteklenmeye, sürekli ve sistemli bir eğitime gereksinim duyarlar. Bu nedenle beceri kazandırma süreci; uzun süreli eğitim ve sık tekrar etmeyi gerektirir.
- Öz bakım becerilerinin öğretiminde; sözel ipucu, işaret ipucu, model olma ve fiziksel yardım ipuçları kullanılmalıdır.
- Sözel ipucu, model olma ve fiziksel yardım ipuçları ile bunların her birinin kendi içindeki basamaklarıyla ilgili ipuçları geri çekilirken bireyin özellikleri dikkate alınmalı ve ipuçları sistematik bir şekilde çekilmelidir.
- Zihinsel yetersizliği olan bireyler normal gelişim gösteren bireylere oranla daha sık başarısızlıkla karşı karşıya kalmaktadırlar. Bu nedenle eğitimlerinde; onları başarılı kılacak öğretim yöntemleri seçilmelidir.
- Bireyin başarılı olma girişimlerinin desteklenmesi ve pekiştirilmesinde, yeteneklerine ilişkin güvenlerinin artırılması, güdülenmelerinin yeterli ölçüde sağlanması gibi ögeler dikkate alınmalıdır. Böylece, bu bireylerin gerçekte başarabilecekleri düzeye ulaşmaları da sağlanmış olacaktır.
- Çok basamaklı becerilerin öğretiminde beceri alt işlem basmaklarına ayrılmalıdır. Bir beceriyi gerçekleştirebilmek için gerekli her bir bildirimin ayrıntılı olarak sıralanması gereklidir. Beceri basamakları belirlenirken bireysel farklılıklar (gelişim, yaş, yetersizlikten etkilenme derecesi vb.) göz önünde tutulmalıdır. Gerektiğinde materyal uyarlamasına gidilmelidir.
- Kurumda kişisel bakım ve temizlik becerilerinden doğrudan öğretimi yapılamayacak olan; banyo yapma, sakal tıraşı dışındaki tıraş becerileri, ped değiştirme becerilerinde
- ailenin aktif katılımının sağlanarak beceri öğretimi konusunda aileye eğitim ve gerektiğinde danışmanlık hizmeti verilmelidir.
- Tuvalet becerisinin öğretiminde bireyin; tuvalete kendi kendine gidebilmesi, temel giyinme ve soyunma becerilerini öğrenmesi için gerekli el becerilerine sahip olması, yüz ifadesiyle, duruşuyla ve sözel olarak tuvalet gereksinimini ifade etmesi, ıslak ve kirli olmaktan hoşnutsuzluk duyması, en azından 5 dakika oturur durumda kalabilmesi, tuvalet becerisiyle ilgili basit emirleri anlaması, problem davranışının olmaması tuvalet becerisinin öğretimini büyük ölçüde kolaylaştıracaktır.
- Tuvalet becerisi aile ile birlikte yürütülmeli, öncelikle kuruluk kaydı tutularak kuruluk süresi belirlenmeli ardından gündüz tuvalet kontrolü kazandırılmalıdır. Gündüz tuvalet kontrolü kazandırıldıktan sonra gece tuvalet kontrolüne geçilmelidir.
- Tuvalet öğretiminde bireyin giydiği giysilerin kolayca çıkarıp giyebileceği türden olmasına, tuvaletin her birey için kullanışlı ve vücuduna uygun ölçülerde olmasına dikkat edilmelidir. Bunların dışında; tuvaletin türü, sifon zincirinin uzunluğu, tuvalet kâğıdının yeri vb.leri bireylerin özelliklerine göre ayarlanmalıdır.
- Giyinme becerilerinin öğretimi yapılırken her bir beceri ayrı ayrı çalışılmalıdır. Örneğin; pantolon, ayakkabı, gömlek, ceket giyme ve çıkarma becerileri; düğme ilikleme, fermuar kapatma, çıt çıt kapatma, ayakkabı bağcığını bağlama gibi becerilerden ayrı olarak ele alınmalıdır. Giyinme becerilerinde her zaman çıkarma becerisinin öğretimi öncelikle yapılmalı daha sonra giyinme becerisi öğretilmelidir.
- Öğretim ortamı, bireyin etkileşimde bulunduğu ve öğretme öğrenme etkinliklerinin meydana geldiği çevredir. Psikolojik, sosyal ve fiziksel boyutları olan bu çevrenin, eğitim etkinliklerine uygun olarak düzenlenmesi gerekir.
- Bazı öz bakım becerilerinin öğretiminde ( tırnak kesme, tuvalet beceresi gibi ) birden fazla öğretim yapmak gerekebilir.
- Öz bakım becerilerinin öğretimi gerekli araç ve gereçlerin bulunduğu (lavabo, mutfak araç gereçleri, kişisel temizlik malzemeleri, beceri küpü, giysi dolapları gibi malzemelerin bulunduğu) ortamlarda gerçekleştirilmelidir.
- Zihinsel yetersizliği olan bireyleri eğitim sürecinde sürekli değerlendirerek gereksinimlerine göre gerekli program değişikliklerine ve ortam düzenlemelerine gidilmelidir.
- Zihinsel yetersizliği olan bireylerin öz bakım becerilerini evde ve diğer ortamlarda pekiştirmek amacıyla öğretim sürecinde ailenin çalışmalara katılımı sağlanmalı ve aile eğitim programı hazırlanmalıdır.
- Bireyin yemek yeme becerilerini kazanabilmesi için birtakım ön koşul becerilere sahip olması gerekir. Bunlar; sandalyede oturduğunda dengesini sağlama, ağız fonksiyonlarını yerine getirme (emme, dil hareketleri, ısırma, ağız kapama, yutma), yemek yemeyle ilgili basit yönergeleri anlama, hareketleri taklit edebilme, nesneleri tutup bırakabilme, baş kontrolü ve el göz koordinasyonu vb. yeterliliklere sahip olmadır. Bu ön koşul becerilere ne ölçüde sahip olduğu belirlendikten sonra ön koşul becerilerden başlayarak öncelikle hangi becerinin öğretileceğine karar verilmesi gerekmektedir.
- Doğal ortamda yapılan öğretim daha kalıcı olduğu ve genellenebildiği için yemek yeme becerileri öğretiminin yemekhanede/mutfakta yapılması daha uygundur. Öğretimin daha etkili olabilmesi için yemek yeme becerilerinin öğretiminin bireyin öğün zamanlarında yapılmasına özen gösterilmelidir.
- Yemek yeme becerilerinin öğretiminde kullanılacak masa ve sandalyenin, bireyin fiziksel özelliklerine uygun olmasına; kaşık, çatal, bardak vb. araçların büyüklüklerinin bireyin eline, ağzına uygun olmasına özen gösterilmelidir. Ayrıca bireyin başka yetersizlikleri varsa bu yetersizliklerin onun yemek yeme davranışını ne derece engellediği tespit edilerek öğretim planı hazırlanmalı, ortam ve araç gereç düzenlemesi buna göre yapılmalıdır.
MODÜLÜN İÇERİĞİ
A. KİŞİSEL BAKIM VE TEMİZLİK
- El Yıkama ve Kurulama
- Yüz Yıkama ve Kurulama
- Burun Temizleme
- Ayak Yıkama ve Kurulama
- Saç Yıkama ve Kurulama
- Saç Tarama
- Diş Fırçalama
- Tırnak Kesme ve Bakımı
- Sakal Tıraşı Olma
- Kulak Temizliği
- Ped Değiştirme
- Banyo Yapma
- Tuvalet İhtiyacını Giderme
B.GİYSİLERİ ÇIKARMA VE GİYİNME
- Şapka / Bere Çıkarma ve Giyme
- Eldiven Çıkarma ve Giyme
- Atkı Çıkarma ve Giyme
- Çorap Çıkarma ve Giyme
- Etek Çıkarma ve Giyme
- Pantolon Çıkarma ve Giyme
- Külotlu Çorap Çıkarma ve Giyme
- Ayakkabı Çıkarma ve Giyme
- Gömlek Çıkarma ve Giyme
- Kazak Çıkarma ve Giyme
- Ceket Çıkarma ve Giyme
- Çıt Çıt Açma ve Kapama
- Fermuar Açma ve Kapama
- Düğme Açma ve Kapama
- Kemer Açma ve Kapama
C. YEMEK YEME
- Yemek Yemeye Hazırlık
- Beslenme Araç Gereçlerini Kullanma
- Yemek Yeme Kuralları
- Yemek Sonrası Temizlik
MODÜLDE ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME
Modülde ölçme ve değerlendirme süreci; kaba değerlendirme, öğretim öncesi değerlendirme, öğretim sürecini (ders saati) değerlendirme, son değerlendirme ve öğretim sonrası (dönem sonu) değerlendirme aşamalarından oluşmaktadır. Bu aşamalarla ilgili hazırlanan örnek formlara yönelik açıklamalar aşağıda verilmiştir.
A. Kaba Değerlendirme
- a.
- Kaba Değerlendirme Formu’nda öz bakım becerilerinin değerlendirilmesinde bağımsız olarak yapılan beceriler “+”, bağımsız olarak yapılamayan beceriler “–” olarak işaretlenmelidir. Açıklama bölümünde ise değerlendirme sırasındaki gözlemler yazılmalıdır.
- b.
- Kaba Değerlendirme Formu’na kayıt yapılırken bireyin tepkilerine müdahale edilmemeli ve bireye yardımda bulunulmamalıdır.
- c.
- Kaba değerlendirme sonucunda aile ve öğretmen veya uygulayıcı iş birliği ile BEP hazırlanmalıdır.
- B.
- Öğretim Öncesi Değerlendirme
- a.
- Öğretim öncesi değerlendirme sonuçları, Performans Kayıt Tablosu’nda yer alan öğretim öncesi değerlendirme sütununa işaretlenmelidir.
- b.
- Yapılan kaba değerlendirme sonucunda giysilerini çıkarma ve giyinme becerilerinden “Düğme ilikler.” kazanımının yetersiz olduğu ve bağımsız olarak yapılamadığı varsayılarak bir örnek hazırlanmıştır.
- c.
- Öğretim öncesi değerlendirmede öncelikle ele alınan düğme ilikleme becerisinin analizi yapılarak alt basamaklara ayrılmıştır: 1.Düğmeyi tutar. 2. Diğer eliyle iliğin yanından tutar. 3. Düğmeyi ilikten geçirir.
ç. “Öğretim Öncesi Değerlendirme” sütununa düğme ilikleme becerisi ile ilgili işaretleme yapılırken her bir alt basamak için bireye yönerge verilir ve bireyin bunu yapıp yapamadığına bakılır. Her bir alt basamak için bağımsız olarak gerçekleştiriyor ise B, sözel ipucu ile gerçekleştiriyor ise Sİ, model olma ile gerçekleştiriyor ise MO, fiziksel yardım ile gerçekleştiriyor ise FY yazılır.
C. Öğretim Sürecini (Ders Saati) Değerlendirme
- a. Öğretim sürecini değerlendirme sonuçları, her ders saati sonunda Performans Kayıt Tablosu’nda yer alan “Öğretim Sürecini Değerlendirme” sütununa işaretlenir.
- b. Öğretim öncesi değerlendirme sonucunda bireye, düğme ilikleme kazanımının alt basamaklarından bağımsız olarak yapılamayacağı üzerine öğretim yapılacaktır.
- c. Her ders saati öğretiminin sonunda bireyin becerinin hangi basamağında kaldığı “Öğretim Sürecini Değerlendirme” sütununda bulunan ilgili satırlara işlenir.
ç. Formun sonunda yer alan Aile Bilgilendirme bölümünde, düğme ilikleme öğretimi kazanımının hem öğretilmesinin hem de kalıcılığının sağlanabilmesi için yapılacak tekrarlar ile ilgili açıklamalar da bulundurulacaktır.
Ç. Son Değerlendirme
a. Örnek alınan kazanım “düğme ilikleme” becerisi olduğu için öğretim sürecinde yapmış olduğumuz son ders saati değerlendirmesi aynı zamanda bireyin bu kazanım için son değerlendirilmesi olacaktır. Bu nedenle ayrı bir form hazırlanmamıştır.
D.Öğretim Sonrası (Dönem Sonu) Değerlendirme
a. Bireyin gelişimi, öğretim sürecini değerlendirme sonuçlarına uygun olarak her ay sonunda Dönem Sonu Bireysel Performans Değerlendirme Formu’na işlenmiştir. |
